Geografie & Terroir

De Zuid-Afrikaanse wijngebieden zijn verwend. Verwend niet alleen met prachtige landschappen en bijzondere inheemse vegetatie, maar ook met een grote diversiteit aan omstandigheden die alle typen druiventeelt en wijnbouw mogelijk maken. Van de lekkerste tafeldruiven tot de beste edele druiven voor kwaliteitswijn, Zuid-Afrika brengt het allemaal voort. Aan de basis van die mogelijkheden staan de verschillende klimaten, die ook binnen de wijngebieden van de Kaap flink verschillen, maar allemaal geschikt zijn voor wijnbouw.

Gunstig klimaat
De belangrijke Zuid-Afrikaanse wijngebieden (in Western Cape) liggen tussen 32º ZB en 35º ZB, in een zone waar de gemiddelde jaartemperaturen tussen de 10 ºC en 20 ºC liggen; dus allemaal binnen de klassieke grove grenzen van waar kwaliteitswijnbouw mogelijk is. Het macroklimaat van Western Cape wordt sterk beïnvloed door de twee oceanen die elkaar ontmoeten bij Cape Agulhas: de koude Atlantische Oceaan en de warme Indische Oceaan. Voor de wijnbouw zijn vooral de verkoelende winden van de Atlantische Oceaan, met zijn koude water dat door de Benguelastroom vanuit Antarctische wateren langs de (zuid)westkust noordwaarts wordt gevoerd, van belang. Tot ver landinwaarts, tot in Robertson, is het verkoelende effect merkbaar en voorkomt zo dat het té warm wordt voor kwaliteitswijnbouw. In het algemeen valt er in het groeiseizoen, dat in Zuid-Afrika grofweg loopt van oktober tot en met maart, weinig neerslag; in alle belangrijke wijngebieden minder dan 300mm gedurende die zes maanden. In de winter valt doorgaans flink wat neerslag, waardoor op veel plaatsen de jaarlijkse neerslag zeker niet onderdoet voor die bij ons. Maar om meerdere redenen wordt er in Zuid-Afrika meestal geïrrigeerd.
Gevarieerde topografie
Wind en neerslag spelen ook een grote rol in de vele verschillende mesoklimaten binnen de winelands, ook als gevolg uiteraard van de gevarieerde topografie van Western Cape. De regio kent vele bergruggen en min of meer geïsoleerde bergen, die maken dat neerslagniveau’s sterk kunnen verschillen. De wijngaarden ten oosten van Paarlberg ontvangen bijvoorbeeld jaarlijks bijna 900mm neerslag, terwijl verderop bij de Hogere Landbouwschool Boland, op de vlakte tussen Paarlberg en Paardeberg, nog geen 500mm per jaar valt. De gevarieerde topografie zorgt er ook voor dat zelfs de wijngaarden binnen één wijnbedrijf alle mogelijke exposities kunnen hebben: op het noorden, op het oosten, op het zuiden en op het westen. In combinatie met de hoogteverschillen die de topografie met zich meebrengt, heeft de producent daardoor vaak heel veel mogelijkheden wat betreft druivenrassen en wijnstijlen.
Lokale klimaten
Om een algemene indruk te krijgen van de klimaten van verschillende belangrijke wijngebieden (bekende districts en wards), volgt hier een aantal diagrammen:

terroir_afbeelding1Afb. 1: Gemiddelde minima en maxima gedurende het groeiseizoen. Data van VinPro en South African Weather Service – ©larsdanielsmv2014.

terroir_afbeelding2Afb. 2: Gemiddelde jaarlijkse neerslag en gemiddeld neerslag gedurende het groeiseizoen. Data van VinPro en South African Weather Service – ©larsdanielsmv2014.

Helio-thermische indices van bekende wijngebieden
Een van de meest gebruikte klimaatindexen voor wijnbouw is die van Pierre Huglin: de Huglin Index (HI). Het is een zogenaamde helio-thermische index, een som van gemiddelde maximum- en minimumtemperaturen gedurende de zes maanden van het groeiseizoen, die een goede algemene indicatie geeft van het klimaat van een wijngebied. Omdat er een verband is gelegd met de klimatologische behoeften van bekende druivenrassen, geeft de HI ook een indruk van de mogelijkheden voor de wijnbouw, in concretere zin welke druivenrassen ergens geteeld zouden kunnen worden. Hoe hoger het getal, des te warmer is het wijnbouwgebied.

terroir_afbeelding3Afb. 3 Huglin Indices gebaseerd op langjarige gemiddelden. Data van VinPro en South African Weather Service – ©larsdanielsmv2014.

In Europees perspectief
Het is interessant om deze data in Europees perspectief te plaatsen, omdat dat deels de aroma- en smaakverschillen tussen Europese wijnen en die uit Zuid-Afrika verklaren. Koele kustgebieden als Cape Agulhas, Elgin en Constantia, die furore maken met expressieve wijnen van sauvignon blanc en semillon, zijn iets minder koel dan Touraine en Sancerre, die in Europa bekend staan om hun Sauvignons. Maar ze zijn weer iets koeler dan Bordeaux bijvoorbeeld, waar ook veel sauvignon blanc en semillon staat aangeplant. Alle delen van Stellenbosch, zelfs die dichtbij False Bay, zijn warmer dan Bordeaux, hetgeen in dit geval grotendeels verklaart waarom cabernet sauvignon het in Stellenbosch overal goed doet en in Bordeaux met name nog vooral op de snel opwarmende, goed drainerende kiezelgronden van de Haut-Médoc. Het zuiden van Swartland, waar Rhône-variëteiten als syrah, viognier en roussanne floreren, is gemiddeld iets warmer dan de zuidelijke Rhône. De temperaturen van Citrusdal, in Olifantsrivier, is vergelijkbaar met die van Jerez de la Frontera in Andalusië.
Geologie
Voor wijnkwaliteit en terroirexpressie zijn de bodems van wijngaarden van wezenlijk belang en in Zuid-Afrika verdienen ze extra aandacht. Want alhoewel de wijnbouw in de Westkaap relatief jong is, is de geologie dat niet, waardoor je er een aantal van de oudste wijngaardbodems ter wereld aantreft. Enorm krachtige endogene processen (door druk vanbinnen uit de aarde) gedurende miljoenen jaren ontstonden in de zuidwestelijke punt van Afrika indrukwekkende gebergten, met steile hellingen en diepe valleien, glooiende heuvels en hoge toppen, en als gevolg daarvan een opmerkelijke diversiteit aan mesoklimaten en bodemtypen.

Om de grootsheid van deze geologische erfenis goed te begrijpen en te waarderen, is het nodig om ver terug te gaan in de tijd. Hetgeen men tegenwoordig kan zien in het landschap zijn de schalie en schist van de Malmesbury Group, die zo’n 1.000 tot 500 miljoen jaar geleden (in het Neoproterozoïcum) zijn afgezet in een zeebassin, en nu vooral voorkomen op hoogten van 20 tot 200 meter boven zeeniveau. Deze afzettingen zijn geplooid en opgestuwd door de tektonische activiteit gedurende de Pan-Afrikaanse orogenese (gebergtevorming), die 550 miljoen geleden eindigde, en daarna geërodeerd tot glooiende heuvels.

Vervolgens brak vanuit het binnenste van de aarde op bepaalde plaatsen graniet (Cape Granite Suite) door om de zogenaamde plutons (plutoniet: koepelvormige bergen van stollingsgesteente, aan aardoppervlakte gekomen door vulkanisme) te vormen. Dit gebeurde om en nabij 600 tot 500 miljoen jaren geleden, voor het uiteenvallen van Gondwanaland in het huidige Afrika, Zuid-Amerika, India, Australië en Antarctica. Daarna volgde een periode van erosie en afvlakking, van 50 miljoen jaar. De oppervlakte verzakte en werd bedekt vanuit het noorden door diepe afzettingen van de Kaap Supergroep (Cape Supergroup; 443-354 miljoen jaar geleden) en later door de Karoosupergroep (karoo Supergroup).

Ongeveer 250 miljoen jaar geleden brak een periode aan van intense plooiing en tektonische opheffing waardoor de kenmerkende plooiingsgebergten van zandsteen en de valleien van de Kaap ontstonden. Erosie brak weer grote delen van de afzettingen van de Kaap Supergroep af, waardoor overblijfselen als de Tafelberg en de Simonsberg overbleven, die vaak rusten op granieten voetheuvels. Ze worden sterk geassocieerd met blootliggende granieten plutons of koepelbergen, in het heden zichtbaar als duidelijk alleenstaande bergen (Paarlberg, Perdeberg: 500-700 meter hoogte) of heuvelruggen (de heuvels van Bottelary, Malmesbury en Darling: 200-400 meter hoogten), normalerwijze omgeven door Malmesbury schalielandschappen.

Onder: tabel geologische oorsprong zuidwesten Kaapprovincie

terroir_geografieBLAKE, Dylan; MLISA, Andiswa  and  HARTNADY, Chris. Large scale quantification of aquifer storage and volumes from the Peninsula and Skurweberg Formations in the southwestern Cape. Available from: www.scielo.org.za ISSN 1816-7950.
 
Wat is een pluton?
Plutons zijn koepelvormige intrusies (koepelbergen) in de aardkorst door magma, dat op grote diepte langzaam gestold is, hetgeen resulteert in gesteenten met een fijne kristallijne structuur (zoals graniet). Deze intrusies hebben vervolgens blootgestaan aan erosie en verwering, resulterend in koepelvormige bergen of heuvels (in geologie laccolieten genoemd), zoals Paarlberg, Perdeberg en de Darling Hills. Of ze zijn helemaal afgetopt door erosie en dan bedekt met afzettingen van zandsteen, vervolgens weer geërodeerd en verweerd, waardoor de kenmerkende bergen van ‘zandsteen-op-granieten-basis’ zijn ontstaan, zoals Tafelberg en Simonsberg.
De floraregio van de Kaap (Cape Floral Kingdom)
De Kaapse wijngebieden liggen in de zogenaamde Floraregio van de Kaap (in het Engels: Cape Floral Kingdom of Cape Floristic Region, in de biologie Capensis), een van de slechts zes florarijken op aarde. Het is daarvan het kleinste maar het rijkste, en telt om en nabij 10.000 plantensoorten. Tafelberg alleen al heeft meer soorten bloemen dan het hele Verenigd Koninkrijk. De Floraregio van de Kaap is een van beroemdste hot spots van biodiversiteit -70% van de planten die er groeien, komen alleen hier voor; ze zijn endemisch- en daarom sinds 2004 UNESCO Werelderfgoed.

860

Er zijn plekken waar men meer dan 25.000 planten heeft gevonden op een bodemoppervlak van een vierkante meter en 10 centimeter diep. Veel van de soorten komen slechts op zeer bepaalde plaatsen voor, soms alleen maar binnen een enkele vierkante kilometer. De enorme soortenrijkdom heeft zich langzaam met de tijd ontwikkeld, doordat de soorten zich aanpasten aan de arme bodems en de specifieke meso- en microklimaten.

861(1)

De diversiteit aan bodems komt overeen met de klimatologische en geografische verscheidenheid, waardoor de Kaap een schatkamer is vol mogelijkheden voor wijnbouw. De opties zijn werkelijk oneindig. Dit wordt reeds duidelijk door de verschillen in geur en smaak die maken dat een Sauvignon Blanc uit Elim heel anders is dan een uit Elgin, of die een Shiraz uit Paarl doen verschillen van een uit Botrivier.

863

Het behoud van dit unieke natuurlijke erfgoed zit ook in de natuur van de Zuid-Afrikaanse wijnproducenten, waarvan vele hun land al generaties lang hebben bewerkt. Enthousiast geven ze aan wat er uniek, zeldzaam en bijzonder is op hun landgoederen, ze vinden manieren om er de inheemse vegetatie van de Floraregio van de Kaap, zoals het fynbos en het renosterveld, te beschermen en doen veel om toekomstig verlies van bedreigde natuurlijke habitat te minimaliseren.

250

Deel.

Uw commentaar