Constantia: bakermat van de Zuid-Afrikaanse wijnbouw blijft in beweging

‘1685 Constantia’ staat in glasreliëf op de flessen van wijnhuizen uit dit stukje Zuid-Afrika. In 333 jaar tijd groeide deze landelijke buitenwijk van Kaapstad uit van de plek waar Simon van der Stel de Zuid-Afrikaanse kwaliteitswijnbouw ontwikkelde tot een ward met een populaire wijnroute en een grote diversiteit aan wijnen en wijnstijlen. Daarvan zijn de historische, zoete muskaatwijnen en de moderne, strakke Sauvignon Blancs de beroemdste. Een verkenning van verleden, heden en toekomst van dit historische wijngebied.

Eerst even een schets van de geschiedenis van de Zuid-Afrikaanse wijnbouw. Die begon in Kaapstad. En hoe zat het ook alweer met Jan van Riebeeck en Simon van der Stel, wat hadden zij te maken met de Kaap, Constantia en wijn…? Ik zal proberen het kort te houden, maar dit is een interessant en smakelijk verhaal, waarin Nederlanders (met hun ‘VOC-mentaliteit’) een tegelijkertijd glorieuze en bedenkelijke rol spelen…

Begin van de Zuid-Afrikaanse wijnbouw

In 2018 vierde Groot Constantia Estate 333 jaar wijnmaaktraditie. Dit was de centrale plek van het landgoed van zo’n 750 hectare dat Simon van der Stel, de eerste Gouverneur van de Kaap, in 1685 geschonken kreeg. Journalist en onderzoekster Joanne Gibson: “Een enorm areaal, met ongeveer de afmeting van de gehele tegenwoordige Constantia Valley! Het lijkt in ieder geval de locaties van de huidige wijnhuizen Groot Constantia, Klein Constantia, Buitenverwachting en Constantia Uitsig te hebben omvat.” Van der Stel was in Kaapstad gestationeerd voor de Verenigde Oost-Indische Compagnie, eerst als commandant en later als gouverneur van de Kaap. Hij noemde zijn landgoed Constantia en op het gunstige terroir – met glooiende heuvels, bodems van verweerd graniet en zandsteen, een mediterraan klimaat met verkoeling door de zeewind en voldoende neerslag – ontplooide hij professionele landbouwactiviteiten, zoals hij dat ook deed in zijn werk voor de VOC.

Jan van Riebeeck ging hem zo’n dertig jaar eerder voor als eerste commandant van de Kaap. Naast 1685 is 1655 een uitermate belangrijk jaar als het gaat om de Zuid-Afrikaanse wijnbouw; Van Riebeeck plantte in dat jaar de eerste, uit Europa geïmporteerde, wijnstokken op de Kaap. Vier jaar later was het zover, aldus Joanne Gibson: “Op 2 februari 1659 schreef Van Riebeeck zo ongeveer de bekendste woorden uit de geschiedenis van de wijnbouw in de Nieuwe Wereld: Today, praise be to God, wine was made for the first time from the Cape grapes, and the new must fresh from the tub was tasted. Het was Jan van Riebeeck die het zaad plantte voor de Zuid-Afrikaanse wijnindustrie.” (voor wie de Zuid-Afrikaanse wijnhistorie verder in wil duiken, raad ik het grondige en degelijke werk van Joanne Gibson op https://winemag.co.za/author/joanne-gibson/ van harte aan – KL)

Wijnbouw was ook de passie van Gouverneur Simon van der Stel, en hoewel hij niet de eerste was die wijn maakte in de Kaap, was hij wel degene die zich inzette voor een betere kwaliteit ervan. Hij verbeterde de landbouwtechnieken en ‘maakte’ de eerste bodemlandkaart van Zuid-Afrika door bodemmonsters uit Constantia en Stellenbosch in Nederland te laten onderzoeken. Ook begon hij met het maken van de legendarisch geworden zoete Constantiawijn, op basis van muskaatdruiven. Gibson: “Rond 1692 trok zijn wijn de positieve aandacht van het VOC-hoofdkwartier in Batavia: The wine from Constantia is of a much higher quality than any sent out so far, but obviously only obtainable in small quantities, schreef men toen.”

Na Van der Stels overlijden in 1712 werd Constantia opgesplitst in drie delen, waaronder Groot Constantia en Hoop op Constantia (dat Klein Constantia werd genoemd, maar overigens niet het huidige Klein Constantia is – dat kwam namelijk voort uit een latere opsplitsing van Groot Constantia). Op die twee boerderijen ging men door met het produceren van de muskaatwijn, die door de VOC over zee werd gedistribueerd en via hen bij de rijken en groten der aarde terechtkwam.

Handige jongens, die VOC’ers

Jacqueline Harris, sales manager van het huidige Klein Constantia, vertelt dat de VOC deze wijn afnam middels ware wurgcontracten: de producenten waren door hen verplicht te produceren tegen een te lage prijs… Harris: “Het waren uitknijpers, maar ze boden wel het ideale kanaal om de zoete Constantiawijn te verkopen, want zij waren handelaren en hadden de macht op zee. Het was bovendien een wijn die je goed kon vervoeren, omdat hij oxidatief gemaakt was en daardoor stabiel was en goed bleef. Daardoor kon men voor deze wijn hoge prijzen vragen. De VOC verschafte het best denkbare distributiesysteem voor de zoete wijn van Constantia. En omdat de VOC’ers omgingen met koningen, koninginnen en andere staatsmensen en Constantiawijn als geschenk gaven, kwam die op de tafels en in de kelders van de rich & famous terecht – een geweldig staaltje product placement avant-la-lettre! Het verhaal van de Constantiawijn is een prachtige case study als het gaat om branding en distributie.”

En toch verdween de wijn lange tijd van het toneel…

1800-1980: Crisis in Constantia

Jacqueline Harris vertelt verder over de wurgcontracten met de VOC, die al in de 18e eeuw leidden tot het bankroet van de producenten. “Vervolgens verloor de VOC rond 1800 de macht op zee aan andere naties zoals de Britten, en de Nederlandse Kaapkolonie werd overgenomen door de Britten. Die wilden bijna alles anders gaan doen dan de Nederlanders, maar de wurgcontracten met de wijnproducenten lieten ze graag intact… Die producenten kregen in de periode tussen circa 1780 en 1880 ook nog eens te maken met nieuwe ziektes als meeldauw, die de oogst vernielden en de kosten van de wijnbouw opdreven terwijl de inkomsten gelijk bleven. Ook de afschaffing van de slavernij in 1834 verhoogde de arbeidskosten aanzienlijk. Vervolgens kwam daar de phylloxera overheen, die de nekslag betekende voor de wijnbouw in Constantia.”

De plaag van de Phylloxera vastatrix (druifluis) brak aan het eind van de 19e eeuw in Zuid-Afrika uit en verwoestte wijngaarden in het hele land. Het was de laatste nagel aan de doodskist van de Constantiawijn. Van circa 1880 tot 1980 ligt de wijnbouw in Constantia nagenoeg stil.

Stellenbosch krijgt voorsprong

De wijnregio Constantia mag dan de oudste zijn van Zuid-Afrika, Stellenbosch is bij velen bekender. Ook daar stierven de wijngaarden door de druifluis, maar Stellenbosch kroop veel eerder uit dit dal. Jacqueline Harris: “Na de phylloxera werden er maatregelen genomen om zo’n ramp in de toekomst te voorkomen. Onderdeel daarvan was dat het kweken van plantmateriaal het exclusieve terrein werd van de KWV (Ko-operatieve Wijnbouwers Vereniging, opgericht in 1918), een vereniging die in het leven werd geroepen om de boeren te beschermen. Je moest op de wachtlijst om aan plantmateriaal te komen, maar als je de goeie mensen kende, kreeg je het sneller… Constantia was meer Engels-georiënteerd en Stellenbosch meer Afrikaans, net als KWV. Stellenbosch kon door deze connectie met KWV sneller herstellen van de phylloxeraramp. KWV bepaalde bovendien wat er werd verbouwd en waar; pas na 1980 kwamen er nieuwe druivenrassen bij en werden de aanplantgebieden uitgebreid.”

Door de versoepeling van dit quotasysteem bloeide in de jaren tachtig de Zuid-Afrikaanse wijnbouw op, hoewel het nog tot ver in de jaren negentig zou duren voordat de achterstand die was ontstaan door het politieke apartheidsysteem (1948-1990) ingelopen kon gaan worden. Overal in het land kwamen vanaf de jaren tachtig nieuwe wijnregio’s op, denk aan Hemel-en-Aarde en Elgin.

1986: een nieuw begin

Constantia ontwikkelde zich de afgelopen vier decennia tot een ward (een wijngebied dat in het kader van de Wine of Origin-wet van 1973 is afgebakend vanwege zijn unieke terroir) met 430 hectare aan wijngaarden en een aanzienlijk aantal wijnhuizen en wijnstijlen, met als specialismen twee heel verschillende wijnen: de historische, zoete muskaatwijnen en de moderne, strakke Sauvignon Blancs. Het jaar 1986 betekende voor beide stijlen een (nieuw) begin.

Klein Constantia speelde hierbij een sleutelrol. “Onze toenmalige wijnmaker Ross Gower, die inspiratie had opgedaan in Nieuw-Zeeland, kwam toen als eerste in Zuid-Afrika met een strakke, stuivende stijl Sauvignon Blanc, waardoor het land voor het eerst positief werd opgemerkt om een witte wijn. Die Sauvignon Blanc betekende echt een keerpunt,” vertelt Jacqueline Harris. Constantia staat sindsdien ook bekend om zijn expressieve, frisdroge wijnen van sauvignon blanc, die meestal in de hoger gelegen, dus koelere wijngaarden staat aangeplant (tot bijna 400 meter boven zeeniveau). Ook de flinke verkoeling van de zee en de zeewind zorgen voor behoud van de zuren en aroma’s in de druiven.

Bovendien was 1986 het oogstjaar van de ‘nieuwe’ Vin de Constance, die Klein Constantia in 1990 herintroduceerde. Met succes; het concept sloeg in als een bom en de opnieuw legendarisch geworden muskaatwijn krijgt sindsdien jaar na jaar topscores van wijnrecensenten. Groot Constantia volgde vanaf 2003 Klein Constantia’s voorbeeld met hun hoog gewaardeerde Grand Constance. Ook Buitenverwachting maakt sinds 2007 een historische zoete muskaatwijn, de ‘1769’.

Constantia Wine Route

Genoemde drie huizen – Groot Constantia, Klein Constantia en Buitenverwachting – waren de eerste wijnhuizen in de Constantia Valley en richtten in 1987 een samenwerkingsverband op: de Constantia Wine Route. Lars Maack, eigenaar van Buitenverwachting: “We vonden het belangrijk om onze vallei gezamenlijk te marketen, maar ook om nauw samen te werken op het gebied van wijnbouw en maatschappelijke verantwoordelijkheid. Uniek aan Constantia is dat we zo dicht bij Kaapstad liggen en een bijzonder landbouwerfgoed zijn. Als oudste wijnbouwregio van het land hebben we een grote verantwoordelijkheid om het erfgoed van de Zuid-Afrikaanse wijnindustrie goed te onderhouden en beschermen.”

Momenteel zijn tien wijnhuizen lid van de Constantia Wine Route: Groot Constantia, Klein Constantia, Buitenverwachting, Steenberg Vineyards, Constantia Uitsig, Eagles’ Nest, Silvermist Vineyards, Constantia Glen, Beau Constantia en Constantia Royale/Nova Zonnestraal. De meeste wijnhuizen werden (ruim) na 1980 opgericht. Steenberg is met oprichtingsjaar 1682 weliswaar de oudste boerderij van de Kaap, en daarmee zelfs nog wat ouder dan de drie founding members Groot Constantia, Klein Constantia en Buitenverwachting, maar begon pas later met wijnbouw. Steenberg Vineyards werd in 1990 weer tot leven gewekt.

Diversity is in Constantia’s nature

Parallel aan al die nieuwe wijnhuizen nam ook de diversiteit van aangeplante druivenrassen en geproduceerde wijnen verder toe. Elke farm in Constantia produceert wel een Sauvignon Blanc en bijna de helft van de wijngaarden staat ermee beplant, maar er is meer! Zo zie je veel klassieke blauwe Bordeauxrassen, syrah en chardonnay. Veel wijnhuizen maken mousserende MCC, vaak van chardonnay, soms ook met pinot noir. Constantia Uitsig en Steenberg zijn vermaard om hun wijnen van sémillon en Eagles’ Nest heeft succes met Rhônerassen: syrah en viognier. Die zien we overigens ook bij Beau Constantia. Klein Constantia produceert Riesling, Groot Constantia een Pinotage, Steenberg zelfs een geslaagde Nebbiolo… Constantia anno 2019 is meer dan haar unieke muskaatwijn en strakke Sauvignon Blanc; opvallend is de grote diversiteit op een relatief kleine oppervlakte.

Op mijn vraag of de klimaatopwarming positief bijdraagt aan die diversiteit, antwoordt Jacqueline Harris dat het vooral een kwestie is van ‘de goede kloon op de goede plek’: “Tot eind jaren negentig hadden we inderdaad wel moeite om de blauwe rassen rijp te krijgen, tegenwoordig niet meer, maar dat is vooral te danken aan het feit dat we – mede dankzij de privatisering van de vine nurseries – nu beter kloonmateriaal hebben dan ooit en betere kennis van welke kloon en welk ras het best werkt op een bepaalde plek.”

Wijnbouwrevolutie

“De wijngaardpraktijken zijn enorm verbeterd en geprofessionaliseerd. Zuid-Afrika’s eerste wijnbouwrevolutie was in 1994 (het jaar waarin de eerste vrije verkiezingen werden gehouden na de afschaffing van de apartheid in 1990; Nelson Mandela werd president en Zuid-Afrika raakte uit haar geïsoleerde positie binnen de wereldeconomie – KL), toen het wijnmaken hier een enorme kwaliteitssprong maakte. Maar de revolutie in de wijngaard duurt langer en daar zitten we momenteel nog in. Dus we zien nu een combi van beter wijnmaken én betere wijnbouw, waardoor we betere wijn kunnen maken dan ooit tevoren,” aldus Harris.

Toerisme

Ook het toerisme nam vanaf de jaren negentig toe. Toerisme is cruciaal voor de economische ontwikkeling van Zuid-Afrika en van groot belang voor de wijnindustrie. De wijnhuizen van Constantia krijgen jaarlijks bijna 1,4 miljoen toeristen te verwerken. Uiteraard is het daarbij voor elk huis een uitdaging om de juiste doelgroep aan te trekken. Aan de wijnen uit Constantia hangt sowieso al een wat hoger prijskaartje omdat het, als chique groene buitenwijk van de hippe en booming metropool Kaapstad, de allerduurste plek is om landbouw te bedrijven in Zuid-Afrika. Die kosten lopen verder op als een wijnhuis ook nog eens lage oogstrendementen hanteert omwille van de kwaliteit en aan dry land farming (zonder irrigatie) doet. Opvallend is dan ook dat je in Constantia weinig familiebedrijven ziet; het zijn over het algemeen grote investeerders die de enorme kosten kunnen opbrengen.

Naast de prachtige historische of juist hypermoderne wijnhuizen en de weelderige flora (agapanthussen, bougainville, oleander, avocadobomen, wilde rozen en natuurlijk fynbos…) heeft de regio fijnproevers en levensgenieters nog meer te bieden op culinair gebied: La Colombe at Silvermist en Chef’s Warehouse at Beau Constantia zijn restaurants die, allebei op hun eigen manier, bij de wereldtop horen.

Chef’s Warehouse at Beau Constantia

Wine of Origin Cape Town

In het verlengde van het toerisme werd in 2017 een nieuw Wine of Origin district in het leven geroepen: Wine of Origin Cape Town. Hierin werden enkele kleinere, verspreid gelegen wards rondom Kaapstad – waaronder Constantia – samengebracht onder één overkoepelend district met een bekende en tot de verbeelding sprekende naam. De directe associatie met Kaapstad inclusief de invloed van de zee zou gunstig kunnen zijn voor de marketing van de wijnen, zeker als het om de export gaat.

Wijnhuizen die gespecialiseerd zijn in een hoge kwaliteit wijn van een nauwer afgebakend terroir zoals Constantia, zullen echter liever kiezen voor een kleinere herkomstbenaming: “In het buitenland zal men eerder Cape Town kennen dan Constantia, dus het concept zou kunnen werken voor de export van bepaalde wijnen. Maar wij willen juist de WO Constantia gebruiken voor onze topwijnen, zoals de Vin de Constance. Die wijn is een merk op zich, en als je merk sterk genoeg is, heb je WO Cape Town niet nodig,” aldus de sales manager van Klein Constantia. “We hebben er meer dan 300 jaar over gedaan om onze eigenheid te specificeren, en om dat nu opeens te laten opgaan in iets groots en diffuus: dat hoeft voor ons niet.” WO Constantia blijft dus gewoon de herkomstbenaming om naar uit te kijken op het rugetiket als je de specialiteiten van het gebied, en van de respectievelijke wijnhuizen, wilt proeven.

Uitdagingen en kansen voor Constantia:

Droogte

De droogte die Zuid-Afrika in 2015, 2016 en 2017 trof is – op de branden van begin maart 2015 na – voor Constantia geen groot probleem geweest. In plaats van de gangbare 1000 à 1100 millimeter neerslag per jaar (nog meer dan in Nederland dus!) viel er die jaren zo’n 500 millimeter; eigenlijk een perfecte hoeveelheid voor kwaliteitswijnbouw.

Biologische wijnbouw

Voordeel van het drogere weer is bovendien dat biologisch werken makkelijker wordt, door minder onkruid en een lagere schimmeldruk. Klein Constantia bewerkt sinds 2011 een deel van haar wijngaarden biologisch en biodynamisch, Nova Zonnestraal heeft zelfs tien jaar lang volledig biologisch gewerkt, maar kreeg door het droge weer juist last van wijnstokbedreigende insecten die conventioneel bestreden moesten worden. Het wijnhuis is nu opnieuw in transitie naar biologische wijnbouw.

Global warming

In 2018 was het neerslagniveau in Constantia overigens weer op het oude, normale niveau: 1000 millimeter. Toch gaat ook Craig Harris, wijngaardmanager van Klein Constantia en echtgenoot van Jacqueline (u dacht vast al: hoe komt een sales manager aan die grote kennis over de wijnbouw?!), er van uit dat droge en warme jaren steeds vaker zullen voorkomen. Jacqueline: “Omdat global warming een realiteit is, zijn we de wijngaarden daaraan al sinds 2011 aan het aanpassen, onder andere door goed naar onze vrienden in Australië en Chili te kijken. Daarmee doel ik op de keuze voor droogteresistente onderstokken maar ook de bodemvoorbereiding: in plaats van 1 meter graven we nu 1,5 à 2 meter diep, zodat de wortels dieper kunnen gaan. Verder bedekken we de nieuwe aanplant het eerste jaar met landbouwfolie, dat vocht binnen houdt en onkruid buiten.”

Verstedelijking

Een andere uitdaging voor de wijnhuizen vormt natuurlijk de verstedelijking. Jacqueline Harris: “Constantia’s wijnbouw wordt gelukkig wel beschermd omdat die als historisch gezien wordt, maar het betaalbaar houden van de landbouw is in dit gebied zeer uitdagend. En een van de allergrootste uitdagingen is misschien wel het behouden van (goed opgeleid) personeel. De salarissen in de wijnindustrie zijn laag, en dan zijn er ook nog ‘grootstedelijke problemen’ zoals drugsgebruik.”

Samenwerking

Mede omdat de landbouwbedrijven in Kaapstad geen beroep kunnen doen op gemeentevoorzieningen zoals leidingwater en brandbestrijding, werken de wijnhuizen in de Constantia Valley bijzonder goed samen. Sinds de branden van maart 2015 komt men zelfs elke maand bijeen, om van gedachten te wisselen en naar sprekers te luisteren over een diversiteit aan thema’s. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de bestrijding van plantenziektes zoals het leafrollvirus en Phytophthora.

Wijnbouwrevolutie

Beter plantmateriaal is hiervoor – naast vermeerdering en het delen van wijnbouwkennis – een zegen. Bij Klein Constantia is bijvoorbeeld sinds 2011 40% van de wijngaarden gerooid en vervangen, uiteindelijk zal dit percentage op 80% uitkomen. Zoals gezegd: de wijnbouwrevolutie is nog in volle gang!

Razend interessant gebied

De kwaliteit van de wijnen stijgt door de toename van kennis en beter plantmateriaal in principe elk jaar nog weer wat verder. Er wordt veel geïnvesteerd in Constantia; dat zie je als leek alleen al aan de prachtige faciliteiten en het onderhoud van wijngaarden en gebouwen. Met het oog op het (wijn)toerisme rond Kaapstad, is het goed mogelijk dat er in Constantia nog meer wijnhuizen en vooral indrukwekkende architectuur en restaurants bij zullen komen. Gelukkig genieten de historische estates bescherming van hun status als landbouwerfgoed. Constantia blijft, en wordt alleen nog maar meer, een razend interessant gebied voor wijn- en fijnproevers, levensgenieters en (wijn)geschiedenisliefhebbers.

– Karin Leeuwenhoek

Zie ook http://constantiawineroute.com

Deel.

Uw commentaar