Zuid-Afrika’s liefde voor oude stokken

In het land waar de gemiddelde leeftijd van druivenplanten maar twintig jaar bedraagt, is de laatste jaren een ware passie voor oude stokken ontstaan. Tijdens Cape Wine 2012 werd dat op mooie wijze belicht in een seminar onder leiding van Rosa Kruger, met bijdragen van Prof. Alain Deloire, Eben Sadie, Koos van der Merwe en Jeff Joubert. Het werd een boeiende presentatie, met voorbeeldige wijnen. En een die overtuigend liet zien dat de zogenaamde klassieke wijnlanden van Europa geen monopolie op terroirexpressie hebben.

door Lars Daniëls MV

Rosa Kruger is een bijzondere vrouw. Want welke persoon met een masterdiploma in communicatie en een bachelordiploma in rechten kiest ervoor om zich helemaal te richten op wijnbouw? Wat haar drijft, is haar interesse in druivenplanten en de kwaliteit die ze geven. En de beste kwaliteit vindt ze bij oude stokken, zo leerde ze met name in Europa. Zo’n tien jaar geleden begon ze haar zoektocht naar oudere wijngaarden in Zuid-Afrika; ze schreef producenten aan en bezocht vele wijngaarden. Vaak deed ze dat trouwens samen met Eben Sadie van Sadie Family Wines, de beroemde maverick uit Swartland, die haar passie deelt. Het heeft geleid tot een groeiende lijst van oude wijngaarden; van Udo Göebel MV, die voor het examen Magister Vini een scriptie schreef over oude Chenin Blanc, kreeg ik een lijst van Rosa Kruger voor Rupert Wines met daarop meer dan 100 wijngaarden ouder dan 40 jaar. Deze zijn met name beplant met chenin blanc, semillon, muscat d’Alexandrie (hanepoot), cinsaut en grenache. Haar kennis van de oude wijngaarden van Zuid-Afrika -en haar toegang tot daarvan afkomstig stekmateriaal- heeft haar gemaakt tot een gevraagde consultant op het gebied van wijnbouw en dat werk doet ze onder andere voor Rupert Wines (Cape of Good Hope), Alheit Vineyards en sinds kort ook Solms-Delta. Na een introductie over haar werk, liet Kruger de presentatie over aan Deloire, Sadie, Van der Merwe en Joubert.

Superieure balans

Maar voordat ik terugga naar de interessante seminar van september 2012, eerst even in het algemeen over de rol van de leeftijd van een druivenplant met betrekking tot de kwaliteit van wijn. Iets dat vrijwel klakkeloos wordt aangenomen, is dat oude stokken betere wijn geven. Vele onderzoeken en ook antwoorden van producenten laten echter een genuanceerd beeld zien. Zo heeft Zwitsers onderzoek aangetoond dat vooral rode wijnen van oudere stokken hoger gewaardeerd worden, niet zozeer witte wijnen. Chris Mullineux, producent in Swartland, die stokken heeft die variëren in leeftijd van 12 tot meer dan 60 jaar oud: “We kunnen geweldige wijnen maken van jonge stokken, maar we moeten veel harder werken om de wijnstok, de opbrengst en het bladerdek in balans te krijgen. Oude planten zijn van nature gewoon beter in balans, dus geven ze van nature meer terroirexpressie”. Eben Sadie bevestigde dit: “Sterke interventie in jonge wijngaarden kan een soortgelijke goede balans geven, maar dat zie ik niet snel gebeuren in Zuid-Afrika.” Die superieure balans komt vooral door een goed ontwikkeld wortelsysteem, waardoor oudere planten minder gevoelig zijn voor zowel droogte -erg belangrijk in delen van Zuid-Afrika; ze kunnen zonder irrigatie- als bovenmatige neerslag. De lagere opbrengsten van oudere stokken hebben vaak niet enkel te maken met ouderdom, maar ook met ziektedruk (eutypiose, esca, black dead arm, nematoden, phylloxera en zeker in Zuid-Afrika ook grapevine leafroll disease). Hun trossen en druiven zijn compacter en kleiner, met een andere ratio schil-vruchtvlees, waardoor ze meer concentratie hebben van kleur, tannine en vaak zelfs zuren. Oudere planten geven dus wijnen met meer terroirexpressie, maar vooral in de zin van bodemexpressie en ligging. Want ze zijn juist ongevoeliger voor de weersomstandigheden van het groeiseizoen, en zullen dat ook wat minder uitdrukken in hun wijn.

 

Afgelegen

Terug naar de seminar. De eerste spreker, Professor Alain Deloire, een geboren Fransman en sinds 2009 professor voor wijnbouwkunde aan de Universiteit van Stellenbosch, benadrukte meteen de bijzonderheid van oude stokken: “Old vines are full of memory.” Met die uitspraak bedoelde hij niet alleen dat oude stokken op superieure wijze zijn aangepast aan het terroir, maar ook aan de mens die hen snoeit. Zoals Jeff Joubert later zou zeggen: je moet een jonge plant met liefde opvoeden wil deze mooi oud kunnen worden. En dat is in Zuid-Afrika niet op veel plekken gebeurd; flinke opbrengsten (van jongs af aan) gaan nog steeds vaak vóór pure kwaliteit, ook omdat er meestal nog te weinig wordt betaald voor druiven van oude stokken. Vandaar dus die relatief korte houdbaarheid van druivenplanten, die gemiddeld al na 20 jaar worden gerooid ten faveure van nieuwe, productievere aanplant. Wat er over was aan echte oudere wijngaarden, werd dan ook nauwelijks aangetroffen in de bekende productiegebieden als Stellenbosch en Constantia, maar juist in meer afgelegen gebieden als Olifantsrivier (bij Clanwilliam en in Piekenierskloof) en delen van Swartland (Malmesbury, Riebeekberg (Kasteelberg), Paardeberg, Piketberg). En opvallend vaak bleken ze niet direct omgeven door andere wijngaarden, maar door de oorspronkelijke vegetatie, het fijnbos. Maar dat is slechts een van de redenen dat deze wijngaarden nog bestaan. Ook het feit dat op veel boerderijen in Swartland bijvoorbeeld wijnbouw niet de primaire bron van inkomsten was, heeft daaraan bijgedragen. De oudste nog productieve wijngaarden zijn volgens Kruger 120 tot 130 jaar oud en Deloire voegde eraan toe: “Het is belangrijk om massale selecties te maken van de beste planten van die oude wijngaarden. Dan wordt de typiciteit van Zuid-Afrika op genniveau het best bewaard.”

 

Unique Selling Point

Volgens Eben Sadie, spreker na Deloire, zijn de oude wijngaarden niet alleen behouden gebleven omdat ze afgelegen liggen, maar ook omdat ze nog voldoende presteren. “Gek genoeg heeft het feit dat er in de jaren ’80 van de vorige eeuw een handelsboycot gold tegen Zuid-Afrika, bijgedragen aan het langer behouden van wijngaarden”, zei hij. Sadie was realistisch genoeg om aan te geven dat er in de laatste twintig jaar, na het einde van de apartheid en van de nieuwe aanplant, wel degelijk betere wijn is gemaakt dan daarvoor. Maar oude stokken zijn volgens hem erg waardevol, want ze hebben van alles beleefd. Wat volgde was een van zijn heerlijke vergelijkingen met de mens, waarschijnlijk met hemzelf: “Een jonge man kan je van alles vertellen, maar een oude man heeft het allemaal echt beleefd. In zijn jonge jaren kent een druivenplant de wereld niet, weet niet hoe diep de bodem is, zijn wortels en takken groeien maar door; net als een 24-jarige die niet weet wanneer hij moet stoppen met drinken, terwijl een ouder iemand weet wanneer hij zijn laatste biertje heeft gehad.” En ook Sadie had het snel over de goede balans van een oudere wijngaard: “Balans is altijd het woord dat me te binnen schiet in zo’n wijngaard. Balans tussen groeikracht en fruit. Oude wijngaarden zijn niet voor hebberige producenten!”. Kijkend naar de toekomst voegde hij eraan toe: “Oude stokken zijn belangrijk voor het imago van de Zuid-Afrikaanse wijnbouw, ze geven minder opbrengst maar meer kwaliteit. Ze zijn een unique selling point voor de producenten.” En daarin heeft hij natuurlijk helemaal gelijk. Want de enige manier voor Zuid-Afrika om af te komen van het vervelende etiket ‘goedkope wijn-land’, dat het in bepaalde landen heeft, is de wereld te overtuigen met kwaliteit en originaliteit. Het heeft in het geval van Sadie geleid tot een apart vermarkte serie wijnen van oude stokken, die Ouwingerdreeks, waarvoor hij put uit de wijngaarden die hij samen met Kruger heeft herontdekt. Kruger op haar beurt doet namens Rupert Wines hetzelfde voor de serie Cape of Good Hope.

 

Liefde, zorgzaamheid, geduld en begrip

De derde spreker was Jeff Joubert, adviseur van VinPro, een dienstverlenende organisatie voor wijnbouwers in Zuid-Afrika. Hij ging vooral in op hoe een producent zijn wijngaard moet onderhouden opdat deze oud kan worden. “Behandel de wijngaard met liefde, wees hartstochtelijk!”, zo begon hij zijn mooie analogie tussen wijngaard en vrouw. Liefde, zorgzaamheid, geduld en begrip zijn volgens hem de sleutelwoorden tot een lang leven, of dit nu met een partner is, of met een wijngaard. Als je de wijnstok misbruikt, deze van jongs af aan te veel strest, te veel laat opbrengen, wordt deze niet mooi oud. Koos van der Merwe, verantwoordelijk voor 1200 hectare aan wijngaarden in Swartland en Paarl van Leeuwenkuil Family Vineyards, kon niet anders dan dit beamen, maar wees ook op de realiteit van de wijnboer, die brood op de plank moet krijgen. Om dat op een duurzame manier te bereiken, is de balans in de wijngaard, maar ook de balans van de bankrekening van belang. Joubert vervolgde zijn betoog over het duurzaam onderhouden van een wijngaard en wat daarbij van belang is. Hij stond onder andere stil bij de gezondheid van de druivenplant waarbij hij nog eens aangaf dat grapevine leafroll disease (door wolluizen) de belangrijkste reden is dat stokken jong worden gerooid. Ook de bodem en andere terroirfactoren kwamen aan bod, en tot slot de verwachtingen van de producent ten aanzien van de wijngaard: hoeveel is goed om te produceren, wat is de juiste balans tussen opbrengst op korte termijn en op lange termijn (levensduur van wijngaard)? Biologische wijnbouw is volgens Joubert de weg voorwaarts, de meest duurzame vorm van wijnbouw. “I farm for my children”, zo sloot hij af.

 

De wijnen

Na alle wetenschappelijke achtergrond en meer filosofische overpeinzingen, was het tijd voor the proof of the pudding, de wijnen. Men had een prachtige serie neer gezet, die begon met rode wijnen, daarna pas de witte. Eben Sadie voorzag de wijnen van commentaar, dat bij vlagen briljant was:

 

Vriesenhof, Grenache 2010: afkomstig van een 50-jaar oude, op 700 meter hoogte gelegen wijngaard in Piekenierskloof, een ward ten westen van Citrusdal; een wat aardse wijn, met frambozen, kruiden en warmte, opvallend goede zuren, waardoor elegant.

 

Sadie Family Wines, Pofadder Cinsaut 2011: van een 30-jaar oude wijngaard in Kasteelberg, Swartland; mooi kersen- en frambozenfruit, mineralige ondertoon (kan er niets aan doen, maar de associatie met de schistbodem drong zich op); elegante smaak, erg originele, gastronomisch interessante wijn, een van mijn favorieten. Het was bij deze wijn dat Sadie weer eens een formidabele quote liet optekenen, die ik hier in het Engels weergeef, anders komt het niet over: “Cinsaut is like having a brother in jail; you love him but you can’t really talk about him”. Hiermee refererend aan het slechte imago van cinsault als ‘ordinaire’ productiedruif van weleer.

 

Springfield Estate, Cabernet Sauvignon Méthode Ancienne 2004: uit een eind jaren ’70 aangeplante wijngaard in Robertson, niet ver van de Breede River, met een zeer stenige bodem; mooi gerijpt, een hoogst elegante Cabernet Sauvignon, met lichte tonen van cassis en cederhout, en een aardse ondertoon. Eigenzinnig.

 

Sadie Family Wines, Soldaat Grenache 2011: van dezelfde 50-jaar oude wijngaard als de Vriesenhof eerder, in Piekenierskloof; een elegante versie van grenache noir, met rood fruit, wat tabak en een mineralige nahang.

 

Sadie Family Wines, ‘t Voetpad 2011: een field blend (semillon blanc, semillon gris, palomino, chenin blanc en muscat d’Alexandrie staan samen aangeplant) uit zeer oude wijngaard in Piketberg, in het noorden van Swartland; wijn met een interessant verhaal, harmonieus van smaak met subtiele zilte tonen, maar niet de boeiendste van de proeverij.

 

Boekenhoutskloof, Semillon 2009: uit Franschhoek, deels van een wijngaard aangeplant in 1902, deels van percelen uit 1942; 8% sauvignon blanc uit 2010 bijgeblend; wat aardse, heel pure semillon, niets van de groenige aroma’s die Zuid-Afrikaanse semillon soms kan hebben, wel rijp citrusfruit, mooi vol, cremig en beetje notig van smaak.

 

Cape of Good Hope, Laing Semillon 2010: semillon gris van Henk Laings wijngaard in Skurfberg, officieel Citrusdal Mountains, gelegen tussen de kust van Lambert’s Bay en Clanwilliam, 50-jaar oude semillon gris, niet geïrrigeerd, op rood zand met daaronder klei; bijzondere wijn van een bijzondere plek, met in geur rijp citrusfruit (ook de schil daarvan); smaak is gestructureerd, haast fenolisch (je proeft de bittere stoffen van de schilletjes), met prachtige zuren en goede lengte. Erg origineel.

 

Alheit Vineyards, Cartology 2011: Alheit is gevestigd in Hemel en Aarde Ridge (een vrij nieuwe naam van het meest landinwaarts gelegen deel van Hemel en Aarde), maar de druiven voor Cartology (letterlijk kaartstudie) komen uit heel andere delen van de Kaap. De 92% oude chenin blanc komt uit Paardeberg, Kasteelberg (beide Swartland), Skurfberg (Citrusdal Mountain) en Bottelary Hills (Stellenbosch). De 8% semillon stamt een heel oude wijngaard in Franschhoek; ook hier citruszest in de geur, maar ook wat bloemenhoning; smaak krachtig, bijna intens, heel puur en met grote lengte. Geweldige wijn.

 

Botanica, Old Vine Chenin Blanc 2010: Amerikaanse Ginny Povall vestigde zich vijf jaar geleden in Devon Valley bij Stellenbosch, maar de druiven voor Botanica komen van een 50-jaar oude wijngaard op Tafelbergzandsteen in de bergen ten noorden van Clanwilliam, ook van Henk Laing; prachtig frisse Chenin, met aroma van limoen maar ook perzik; smaak is heerlijk zilt, met goede zuren en grote lengte. Een van de fraaiste Zuid-Afrikaanse Chenins überhaupt, naar mijn mening.

 

Erkenning van terroir

Tot slot wil ik aansluiten op hetgeen Eben Sadie zei over oude stokken als USP. Op zoek naar terroir en expressie daarvan zijn oude stokken van groot belang. Op weg naar (erkenning van) terroir, is het allereerst van belang wijnen te maken, die niet alleen van goede kwaliteit zijn, maar ook en met name wijnen die in geur en smaak de karakteristieken van die specifieke herkomst dusdanig en herkenbaar in zich dragen, dat deze origineel zijn en elders niet imiteerbaar. Daarna kan men gaan kijken naar iets van definitie van wijnbouwzones en wijngaarden, als de wijnen van een bepaald gebied overeenkomstige karakters vertonen, om de authenticiteit nog verder uit te dragen. De keuze om in een relatief onbekend gebied terroir in oprechte vorm te laten spreken in wijn, dus de verleidingen van te veel oenologisch ingrijpen te weerstaan, is een nodige, maar ook een moedige. Want het is een investering in de toekomst. Terroir kost tijd: wijnen van bijzondere, maar onbekende terroirs krijgen niet van de ene op de andere dag erkenning. Maar met de herontdekking van en de liefde voor oude wijngaarden is Zuid-Afrika zeker goed op weg.

 

Lars Daniëls MV.

 

 

Deel.

Uw commentaar